Egeria Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Dal Merkezi Direktörü Prof. Dr. Mete Akısü "Zeka gelişimi bir sonuç değil, bir süreci içerir. Algı, kavrama, yargı, sentez, konsantrasyon ve hafıza gibi pek çok bilişsel süreçleri içinde barındırır; bunların oluştuğu ve olgunlaştığı yer beynimizdir. Beynin gelişmesinde kuşkusuz beslenme önemli bir yer tutmaktadır. Ancak bebeğin daha anne karnında iken annenin kötü beslenme koşullarından çok olumsuz etkileneceği unutulmamalıdır" diyor.

Zeka gelişimine katkı açısından beslenmenin öneminin arttığı dönem hangisidir?
En hassas dönem "maalesef ihmal edilen" anne karnındaki dönem ile en önemlisi ilk 6 ay olmak üzere yaşamın ilk 18 ayı sayılır. Burada beyin gelişimini zararlayıcı en önemli öğe ne yazık ki gebenin bilmeden tükettiği cıvadır. Bir ağır metal olan cıva, midye, kalamar ve ne yazık ki bazı balıklarda bulunmaktadır. Bu nedenle gebeler cıva içermediğine inanılan organik ve temiz besinlere yönelmelidirler.

Çocukta zeka gelişimini belirleyen faktörler:  
Zeka gelişim sürecinde başta genetik faktörler olmak üzere çevresel özellikler ve çocuğun beslenmesi en önemli rolleri oynarlar. Beyin büyümesinin en hızlı olduğu ve dolayısıyla toksinlere en duyarlı olduğu dönem anne karnındaki dönemdir. Doğumla beraber bebeğin 18 ay boyunca hızla beyninin büyüdüğünü gözlemleriz, rutin muayenelerde baş çevresi ölçümlerinde bebeğin her ay baş çevresinin yaklaşık 1 cm büyüdüğünü saptarız. Eğer bebek o ay hiç kilo almadı ise baş çevresinin 0,5 cm altında büyüdüğü veya baş çevresinin hiç artmadığını gözlemleriz. Doğumda ortalama 34-35 santimetre olan baş çevresi 18 aylık bebekte 46 -47.5 santime ulaşır ve 18'inci aydan sonra aylarca baş çevresi ölçüsü değişmez. Bu demektir ki beyin gelişimi ve büyümesi için anne karnındaki ilk dönemden sonra en kritik ikinci dönem ilk 18 aylık dönemdir. Beyin büyüme ve gelişimi 5 yaşına gelmeden tamamlanır. Uygun genetik potansiyel ve bebeğe yoğun uyaran verilmesi koşulunda zeka gelişimi ile beslenme arasında çok yakın ilişki vardır.

Beslenme ve zeka gelişimi arasında nasıl bir ilişki var?
Burada en önemli bebek besini olan anne sütüne değinmeden geçmemek gerekir. Anne sütüyle beslenen süt çocuğunun ileri yaşama eriştiğinde büyümesinin daha normal olduğu bilinmektedir. Yapılan çalışmalarda anne sütü ile beslenen çocuklarda şişmanlık, koroner kalp hastalıklarının gelişmesinin önlenebildiğini destekler niteliktedir. Anne sütü ile beslenen çocuklarda konuşma problemlerinin daha az izlendiği ve matematik problemi çözme zeka puanlarının (IQ), daha yüksek olduğu araştırmalarda ortya konmuştur. Yapılan araştırmalarda 2 yaşından sonra çocukların IQ puanlarının mama ile beslenenlerden 8 puan daha yüksek bulunmuştur. Ancak yapılan araştırmalar, zeka seviyesinin yüksek olmasında anne sütünün tek başına etken olmadığı, aile, sosyal çevre gibi çevresel etkenler ile genetik faktörlerin de rol oynadığı tespit edilmiştir.

Beyin diyeti:
Beyin diyeti, sanılanın aksine bebeğe haşlanmış beyin vermek değil; beynin büyüme ve gelişmesini arttıran, zeka gelişimi üzerine şüphesiz çok olumlu olan besin öğeleri için kullanılır. Bu besinler; omega-3 yağ asitleri, kolin, demir, çinko, iyot, folik asit ve antioksidan maddelerdir.
Omega-3: Bu uzun zincirli yağ asitleri beyin ve gözün retina gelişiminde çok önemli görevler alırlar. Balık yağı olarak da bilinen bu yağ asidi ne yazık ki ülkemiz balıklarında yok denecek kadar azdır. Özellikle soğuk deniz balıkları somon, ton, Norveç uskumrusu ve morina omega-3'den çok zengindir. Düzenli olarak omega-3 açısından zengin besinler tüketenlerde beyin yaşlanması daha da yavaşlar. Bir araştırmada özellikle hamileliğin son 3 ayında ve emzirme döneminde balık yağı alınması IQ (mental-gelişimsel skor) puanını kaynağıdır. Bu nedenle hamilelere ve emziren annelerin balık yağı tüketmesi ve ayrıca bebeğe 6 aylıktan itibaren balık yağı kullanılması zeka gelişimi açısından kuvvetle tavsiye edilmektedir. Balık yağı dışında omega-3 yağ asidi öncülerini içeren besinler ceviz, badem, kenevir ve yağı, soya yağıdır. Ayrıca yine emziren annelerin ceviz ve badem tüketmesi, bebeklerine ek gıdaya başladıklarında mutlaka cevizi de kullanmaları öğütlenir.
Kolin: Bir çeşit B vitamini olan kolin çocukların beyin gelişimi açısından oldukça önemli bir besin öğesidir. Kolin, beyindeki hafıza hücrelerinde bulunur ve hücreler ne kadar çok kolin içerirse hafıza o denli iyi olur. Beyin gelişimi yaşamın ilk yıllarında olduğu için hamile ve emzikli bayanlar kolin içeren besin tüketimine önem vermelidir. Ayrıca doğal olarak anne sütünde bulunduğu için bebeklere yeterli düzeyde anne sütü verilmelidir. İçinden canlı çıkan tek besin yumurtadır ve bir canlı için tüm besin öğelerini içerir; kolinden çok zengin olan yumurta sarısı bebeklere 6-7. aydan itibaren her gün bir adet verilmelidir.
Demir: Beyine yoğun oksijen taşıyan hemoglobinin temel öğesi olan ağır demir eksikliğinde zeka puanında azalma, davranış bozuklukları, büyüme geriliği, uyku bozuklukları, katılma nöbetleri gösterebilmektedirler. Hamilelik sırasında alınan demirin mutlaka emzirme süresince de alınması şarttır. Sadece anne sütü alan bebekte anne sütündeki demirin çok özellikli olması nedeniyle demir eksikliği anemisi ortaya çıkmaz. Anne sütü dışındaki en önemli kaynağı kırmızı et (kıyma) yumurta sarısı ve üzüm pekmezidir. Sanılanın aksine ıspanaktaki demirinin hiçbir yararı yoktur.
Çinko: Proteinlerin enerjiye dönüştürülmesi için ve özellikle zihinsel gelişimde önemli yere sahiptir. Deniz ürünleri, et, karaciğer, fındık, ay çekirdeği, süt ve yumurtada bulunur. Yaşamın 6. ayından itibaren bebeklere verilmelidir.
İyot: Vücut tarafından çok az ihtiyaç duyulan ama yetersizliğinde büyüme ve gelişmeyi, beynin normal çalışmasını negatif etkileyen bir mineraldir. Tiroid hormonların temel elementi olan iyot eksiklği, çocuklarda zeka geriliğinin nedenlerinden biridir. Bu nedenle bebeklere 7. aydan itibaren haftada en az 1 kez deniz (tuzlu su) balığı verilmeli ve 1 yaşından itibaren iyotlu tuza başlanmalıdır. Burada önemli nokta tuz, yemek piştikten sonra ilave edilmelidir, yoksa pişen yemeğin buharı ile kaybolacaktır.
Antioksidanlar: Beyin, özellikle kan akımının ve demir miktarının fazla olması nedeniyle oksidatif zedelenmeye yatkındır. Bebeklerde bu risk daha fazladır ve bu zedelenmeyi önlemek için çocuklarda antioksidan besinler oldukça önemlidir. Anne sütünde doğal olarak çoğu bulunduğu için bebeklerin anne sütüyle beslenmeleri beyni zararlı öğelere karşı korur. Başlıca antioksidan maddeler A, C ve E vitaminleri ve selenyumdur.

Hamilelikte hangi besinleri tüketmek çocuğun zeka gelişimi üzerinde olumlu etki yaratır?
Soğuk deniz balıkları (somon, ton, Norveç uskumrusu, morina), balık yağı, ceviz, badem, keten tohumu, soya yağı, yumurta sarısı, demir ve demir içeren besinler, folik asit, iyotlu tuz kullanımı yararlı olacaktır.


Beslenme ve zeka gelişimi konusunda doğru bildiğimiz yanlışlar:
Ne yazık ki bu konudaki en önemli hatalar anne sütü beslenmesinde yaşanmaktadır. Anne sütü yettiği halde ek gıdalara erken başlanması, artık yeterince beslemiyor düşüncesi ile anne sütünü ilk yılda bırakılması, besin içeriği yüksek denilerek ıspanak, şalgam, kara lahana gibi demir ve iyot eksikliği yapan gıdaların fazlaca tüketilmesi, inek sütü alerjisi dikkate alınmaksızın; çocuğun boyu iyi uzuyor diye oluşturduğu kansızlığı ve davranış bozukluğunu bile bile işlenmemiş inek sütünün fazlaca tüketilmesi, kolesterolü var diyerek veya ağır gelir düşüncesi ile yumurta sarısını vermemek yapılan yanlışlar olarak sayılabilir

Prof. Dr. METE AKISÜ